Beynəlxalq Diabet Federasiyası (BDF) uzun illər davam edən elmi mübahisədən sonra qidalanma çatışmazlığından yaranan “5-ci tip diabet”i rəsmi diaqnoz kateqoriyası kimi qəbul edib. Təşkilat digər qurumları, o sıradan Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatını (ÜST) da bu qərara qoşulmağa dəvət edib.
5-ci tip diabetin qlobal miqyasda təxminən 25 milyon insanı, xüsusilə tibbi xidmətlərə çıxış imkanı məhdud olan aşağı və orta gəlirli ölkələrin sakinlərini əhatə etdiyi ehtimal olunur. Bu xəstəlik ilk dəfə 1955-ci ildə Yamaykada təsvir edilib, lakin sonradan uzun müddət diqqətdən kənarda qalıb. ÜST onu 1980-ci illərdə qismən tanısa da, diaqnozun elmi əsası ətrafında mübahisələr davam edib və 1999-cu ildə kifayət qədər dəlil olmadığı əsaslandırılaraq siyahıdan çıxarılıb.
Digər diabet formalarına nəzər salsaq: 1-ci tip orqanizmin öz mədəaltı vəzini zədələyərək insulin istehsalını dayandırdığı autoimmun proses, 2-ci tip isə qidalanma tərzi nəticəsində bədənin insulinə həssaslığını itirdiyi haldır. 3c tipi adətən mədəaltı vəzə fiziki zədə ilə bağlı yaranır, hamiləlik diabeti isə hormonal dəyişikliklərin nəticəsidir. Qidalanma çatışmazlığı ilə əlaqəli yarandığı düşünülən 5-ci tip isə əvvəllər malnutrisiya ilə bağlı diabet mellitusu kimi tanınırdı və tez-tez digər tiplərlə qarışdırılırdı.
Bu xəstəlikdə insulinə qarşı müqavimətin əsas səbəb olmadığı qənaətinə gəlindiyi üçün, ənənəvi diabet müalicə metodları faydasız, hətta zərərli nəticələr verə bilər. Exeter Universitetindən diabet mütəxəssisi Craig Beall 2025-ci ilin mayında bildirib ki, hər bir diabet tipinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi düzgün müalicə taktikasının seçilməsində həlledici rol oynayır.
Hawkins-in araşdırmaları yeni sübutlar ortaya qoyub
Albert Einstein Tibb Kollecinin Qlobal Diabet İnstitutunda çalışan endokrinoloq Meredith Hawkins illər boyu bu xəstəliyin rəsmi status almasına çalışıb. Onun sözlərinə görə, qidalanma mənşəli diabet vərəm xəstəliyindən daha geniş yayılıb və yayılma göstəricisinə görə HİV/QİÇS-ə yaxındır, ancaq rəsmi adının olmaması düzgün diaqnoz qoyulmasına və uyğun müalicə üsullarının tapılmasına mane olub. Xəstəlik daha çox ciddi qida qıtlığı yaşayan Asiya və Afrika ölkələrindəki insanlara təsir göstərir.
Hawkins 2022-ci ildə dərc etdirdiyi araşdırmada bu xəstəliyə xas fərqli metabolik mənzərəni ilk dəfə sübut edib. Onun Cənubi Hindistanda apardığı kiçik həcmli sınaqda məlum olub ki, bu formadan əziyyət çəkən xəstələrdə 1-ci tip diabetə bənzər, lakin ondan daha yüngül insulin çatışmazlığı var; eyni zamanda, 2-ci tip diabetdən fərqli olaraq, bu xəstələr insulinə qarşı həssaslıqlarını itirmirlər.
Hindistandakı F.H. Tibb Kolleci və Xəstəxanasının həkimi Rahul Garg son icmalında yazıb ki, 5-ci tip diabetin xüsusi inkişaf mexanizmi var və bu, uzunmüddətli qida çatışmazlığının mədəaltı vəzin formalaşmasına vurduğu zərərlə izah olunur.
Bir qrup mütəxəssis bu tanınmanın “çoxdan gözlənilən” addım olduğunu desə də, digərləri qidalanma ilə bağlı diabet hallarının müxtəlifliyindən irəli gələn “diaqnostik qeyri-müəyyənliyə” görə qərarın əsassız olduğunu iddia edir. Bundan əlavə, xəstə sayının artıb-azalması barədə də mütəxəssislər arasında yekdil mövqe yoxdur.
Beynəlxalq Diabet Federasiyası 2025-ci ildə Meredith Hawkins-in rəhbərliyi ilə 5-ci tip diabet üzrə xüsusi işçi qrup yaradıb. Qrupun məqsədi diaqnostika standartlarını və müalicə qaydalarını hazırlamaq, beynəlxalq elmi reyestr qurmaq və tibb işçiləri üçün təlimlər təşkil etməkdir.
Xəstəliyin özünəməxsus metabolik xüsusiyyətləri səbəbindən həkimlər insulin dozasını təyin edərkən çox diqqətli olmalıdır: bəzi xəstələrə yalnız az miqdarda əlavə insulin lazım ola bilər, bəziləri üçün isə insulin ifrazını təhrik edən alternativ yanaşmalar tələb oluna bilər. Hawkins həmmüəllifləri ilə birgə hazırladığı icmalda qeyd edib ki, səhv insulin müalicəsi, xüsusilə qan şəkərini ölçmək imkanı məhdud olan qida təhlükəsizliyi problemli bölgələrdə, təhlükəli dərəcədə şəkər düşməsinə səbəb ola bilər.
Bu problem təkcə Asiya və Afrika ilə məhdudlaşmır — Latın Amerikası və Karib hövzəsinin bəzi ərazilərində də aclıq get-gedə ciddiləşən məsələyə çevrilib. Hawkins bildirib ki, bu xəstəliyə qarşı mübarizədə ciddi əlavə tədqiqat və təbliğat işi aparılmalıdır. O həmçinin vurğulayıb ki, bu unudulmuş diabet növünün yanlış müalicəsi üzündən gənc xəstələrin öldüyünü gördükdən sonra geri dönüş mümkün deyil.
Mənbə: ScienceAlert
