Azerbaycan Sayıştayı, 2027 yılı devlet bütçesi tasarısına ilişkin görüşünde Devlet Gümrük Komitesi’nin öngörülen gelirlerini tam olarak gerçekleştirememe riskine dikkat çekti. Söz konusu risk yaklaşık 300 milyon manat (176 milyon dolar) seviyesinde.
Azerbaycan Sayıştayı’nın hazırladığı rapora göre, 2027 yılında Devlet Gümrük Komitesi (DGK) kanalıyla devlet bütçesine yaklaşık 6,87 milyar manat (4,04 milyar dolar) gelir girişi bekleniyor. Bu rakam 2025 yılı gerçekleşen göstergesini 498,1 milyon manat (yüzde 7,8), 2026 yılı için öngörülen tutarı ise 6 milyon manat (yüzde 0,1) aşıyor. Öngörünün temel varsayımlarından biri ithalatın 32,2 milyar manata (18,9 milyar dolar) ulaşması; ancak ithal mallara uygulanan indirim ve muafiyetler bütçe gelirlerini azaltma riski taşıyor.
Sayıştay’ın hesaplamalarına göre, 2027 yılında gümrük gelirlerinin ithalat hacmine oranı 2025 yılı gerçekleşen seviyesinden 0,6 puan yüksek, 2026 yılı öngörüsünden ise 0,3 puan düşük olacak.
Geçmiş yılların gerçekleşme performansı risk olarak değerlendiriliyor
2025 yılında ithalatın öngörülen 18,4 milyar dolar yerine 18,1 milyar dolarda kalması nedeniyle, DGK kanalıyla öngörülen 6,6 milyar manatlık (3,88 milyar dolar) gelir hedefi tam tutturulamadı. Gerçekleşen gelir 6,37 milyar manat (3,75 milyar dolar) olarak kaydedildi; bu da hedefin 230,1 milyon manat (yüzde 3,5) altında kaldı.
2026 yılı için ithalat 18,7 milyar dolar olarak öngörülmesine karşın, yılın ilk dokuz ayında gerçekleşen ithalat 13,2 milyar dolara ulaştı. Aynı dönemde DGK kanalıyla bütçeye 4,97 milyar manat aktarıldı; bu rakam öngörülen 4,98 milyar manatın 10,7 milyon manat (yüzde 0,2) altında kaldı.
Sayıştay’ın değerlendirmesine göre, bu yıl ithalatın öngörünün altında kalacağı beklentisi göz önüne alındığında DGK kanalıyla yıllık gelirin 6,6 milyar manat civarında kalması, onaylanmış öngörünün 300 milyon manat (yüzde 4,3) gerisinde kalması bekleniyor. Raporda, buna rağmen gelecek yıl için gümrük gelirleri öngörüsünün yıldan yıla artan kümülatif tutar esas alınarak belirlenmesi uygulamasının sürdürüldüğü belirtildi.
Sayıştay, uluslararası ekonomik ortamdaki belirsizliğin, özellikle başlıca ticaret ortaklarının ekonomik davranışındaki değişikliklerin ithalat hacmini etkileyebileceğini vurguladı. Tedarik zincirlerinde yaşanan aksaklıkların dış ticaret hacmini düşürerek gümrük gelirleri öngörüsünün tam olarak gerçekleşmesine engel olabileceği kaydedildi.
KDV, ÖTV ve gümrük vergisi öngörüleri
2027 yılında ithal mallardan elde edilecek KDV gelirlerinin 4,7 milyar manat (2,76 milyar dolar) seviyesinde olması bekleniyor. Bu rakam 2026 yılı öngörüsünden 50 milyon manat (yüzde 1,1) az, 2025 yılı gerçekleşen tutarından ise 377,7 milyon manat (yüzde 8,7) fazla. Artışın başlıca nedeni olarak ithalatın 19 milyar dolara ulaşacağı öngörüsü gösteriliyor; bu rakam 2025 yılı gerçekleşen tutarından 900 milyon dolar (yüzde 5) fazla.
Aynı zamanda, devletin yüzde 51 ve üzerinde paya sahip olduğu petrol dışı sektör işletmelerinden elde edilen KDV gelirlerinin 80 milyon manat (yüzde 40), diğer yerleşik ve yerleşik olmayan tüzel kişilerden elde edilen gelirlerin ise 45 milyon manat (yüzde 1,2) azalması bekleniyor. Gerçek kişilerin ithal ettiği mallardan alınan KDV’nin 10 milyon manat (yüzde 1,7), bütçe kurumları ve devlet adına kurulan tüzel kişilerden alınan KDV’nin ise 5 milyon manat (yüzde 5,9) artması öngörülüyor.
Özel tüketim vergisi (ÖTV) kapsamında 2027 yılı için 240 milyon manat (141,2 milyon dolar) gelir öngörülüyor; bu rakam 2026 yılı öngörüsünden 6 milyon manat, 2025 yılı gerçekleşen tutarından ise 7,3 milyon manat fazla. Sayıştay bunu şekerli ve gazlı içeceklerin, ayrıca cipslerin özel tüketim vergisine tabi ürünler listesine eklenmesiyle açıkladı. Petrol ürünlerinden elde edilen ÖTV gelirlerinin 6 milyon manat (yüzde 31,6), alkollü içeceklerden elde edilen gelirlerin 4 milyon manat (yüzde 8) artması beklenirken; içki alkolünden 3,7 milyon manat (yüzde 31,6), biradan 2,1 milyon manat (yüzde 20), tütün ürünlerinden ise 2 milyon manat (yüzde 10) azalma öngörülüyor.
Gümrük vergisi gelirlerinin 2027’de yaklaşık 1,87 milyar manat (1,1 milyar dolar) olması bekleniyor; bu rakam 2026 yılı öngörüsünden 49 milyon manat, 2025 yılı gerçekleşen tutarından ise 96,2 milyon manat fazla. Sayıştay’a göre artışın başlıca kaynağı tüzel kişilerin ödediği ithalat vergilerinin 93 milyon manat (yüzde 7,2) artması olacak; gerçek kişilerin ödediği vergiler ise 34 milyon manat (yüzde 13,1) azalacak.
Yol vergisi gelirlerinin 61 milyon manat (35,9 milyon dolar) seviyesinde gerçekleşmesi öngörülüyor; bu rakam 2026 yılı öngörüsünden 1 milyon manat, 2025 yılı gerçekleşen tutarından ise 17 milyon manat (yüzde 38,6) fazla. Sayıştay bunu litre başına uygulanan vergi oranının artırılmasına bağladı. İthal yakıttan alınan yol vergisinin 3,5 milyon manat (yüzde 12,5) azalması, yabancı ülkelerde kayıtlı taşıt sahiplerinden alınan verginin ise 4,5 milyon manat (yüzde 14,1) artması bekleniyor.
Azerbaycan Sayıştayı, geçmiş yılların gerçekleşme verilerinin, bu yılın ilk dokuz aylık sonuçlarının ve ithalatın öngörülen seviyeye ulaşmama ihtimalinin 2027 yılında DGK kanalıyla bütçe gelirlerinin tam olarak gerçekleşmemesi riski oluşturduğunu vurguladı. Bu açıdan gümrük gelirleri öngörülürken yalnızca ithalat hacminin değil, uluslararası ticaret ortamındaki değişikliklerin ve çeşitli muafiyet mekanizmalarının etkisinin de dikkate alınması gerektiği belirtildi.
